Przypis1

Przypisy dolne: jak robić, kiedy tamże, ibidem i op. cit., z przykładami

Przypis dolny robisz tak: w miejscu odwołania wstawiasz numer, a na dole tej samej strony wpisujesz opis źródła. Przy pierwszym przywołaniu pozycji podajesz pełny opis bibliograficzny, a przy kolejnych możesz użyć skrótów: „tamże” i „ibidem” (to samo dzieło co w poprzednim przypisie) albo „op. cit.” i „dz. cyt.” (dzieło przywołane wcześniej)12. Poniżej budowa przypisu, znaczenia skrótów i wstawianie przypisów w Wordzie. Wszystkie pozycje w przykładach są zmyślone.

Kiedy używać przypisów dolnych zamiast odsyłaczy w tekście?

Gdy tak mówią wytyczne wydziału albo promotor; to ich decyzja, nie Twoja i nie modelu. To dwa różne style: w APA 7 źródło wskazuje odsyłacz w nawiasie (autor, rok, a przy cytacie dosłownym strona)3, a w stylu przypisowym opis źródła ląduje pod linią na dole strony1. Jak wygląda ten pierwszy, opisaliśmy w tekście o cytowaniu APA 7 po polsku. Nie mieszaj stylów w jednej pracy: naczelna zasada z uczelnianych poradników to konsekwencja12.

Jak zbudować przypis do książki?

Według prezentacji Biblioteki Wydziału Prawa UWr kolejność jest taka: inicjał imienia i nazwisko, tytuł wyróżniony kursywą, miejsce wydania, rok, strona. Nazwa wydawnictwa jest opcjonalna1.

Przykład (zmyślona pozycja): 1 A. Zielińska, Czytanie ze zrozumieniem, Gdańsk 2019, s. 41.

Przy trzech autorach wymieniasz wszystkich. Przy większej liczbie podajesz pierwszego i dopisujesz w nawiasie kwadratowym [i in.] albo [et al.], konsekwentnie jedną wersję. Rozdział w pracy zbiorowej wprowadzasz przez „[w:]”, a przy redakcji podajesz nazwisko redaktora z dopiskiem „(red.)”1.

Jak zbudować przypis do artykułu?

Ta sama kolejność, ale tytuł czasopisma idzie w cudzysłowie, a po nim rok, numer i strona1.

Przykład (zmyślona pozycja): 2 J. Wrona, Pamięć robocza w zadaniach przykładowych, „Przegląd Przykładowy” 2020, nr 4, s. 17.

Co jeszcze może się znaleźć w przypisie dolnym?

Przypis nie służy wyłącznie do wskazywania źródeł. Według prezentacji UWr to także objaśnienia i uwagi do pojedynczych wyrazów, zwrotów lub fragmentów tekstu. Ta sama prezentacja radzi zamieszczać tylko przypisy niezbędne i włączać do tekstu głównego te, które nie mają charakteru bibliograficznego. Tekst przypisu objętościowo nie powinien dominować nad tekstem głównym1.

Wskazówki techniczne z tej prezentacji: odnośnik w tekście głównym stawiasz przed końcowym znakiem interpunkcyjnym, a przypis zaczynasz wielką literą i kończysz kropką. Kilka pozycji w jednym przypisie rozdzielasz średnikiem. Numeracja jest ciągła w całej pracy, a przy pracach obszernych może iść w obrębie rozdziału. Mieszanie sposobów zapisu jest błędem: jeśli opisujesz pracę zbiorową przez redaktora, rób tak w każdym przypisie1.

Jak zapisać w przypisie stronę internetową?

W prezentacji UWr przy książkach i artykułach pojawia się „adres internetowy z datą dostępu” jako element opcjonalny1. Dla strony bez wydawcy i numeru stron zostaje autor, tytuł, adres i data dostępu.

Przykład (zmyślona strona): 3 M. Lis, Jak działa katalog, https://przyklad.example/katalog [dostęp 12.03.2026].

Dopisz tylko tyle, ile możesz sprawdzić: datę wpisujesz, kiedy faktycznie otworzyłeś stronę. Strony internetowe znikają i zmieniają treść, więc data dostępu mówi czytelnikowi, którą wersję widziałeś.

Co znaczą tamże, ibidem, op. cit. i dz. cyt.?

Wyjaśnienia pochodzą z tej samej prezentacji UWr1 i z poradnika Biblioteki Uniwersytetu Gdańskiego2:

Skrót Znaczenie Kiedy
tamże, ibidem to samo dzieło co w przypisie bezpośrednio poprzednim tylko gdy poprzedni przypis dotyczy tej pozycji
op. cit., dz. cyt. w cytowanym dziele gdy autor ma w pracy jedną pozycję; przy kilku podajesz skrócony tytuł z wielokropkiem
idem, tenże (eadem, taż) ten sam autor (ta sama autorka), inne dzieło gdy kolejno cytujesz dwie prace tej samej osoby
passim w różnych miejscach dzieła gdy nie da się wskazać konkretnej strony

Przykład łańcucha przypisów (zmyślone pozycje):

1 A. Zielińska, Czytanie ze zrozumieniem, Gdańsk 2019, s. 41. 2 Tamże, s. 44. 3 J. Wrona, Pamięć robocza w zadaniach przykładowych, „Przegląd Przykładowy” 2020, nr 4, s. 17. 4 A. Zielińska, op. cit., s. 52. 5 Eadem, Pisanie na ekranie, Gdańsk 2021, s. 9.

Przypis 2 odsyła do 1, bo stoi tuż po nim. W przypisie 4 „tamże” byłoby już błędem, bo między nim a pozycją Zielińskiej stoi przypis 3; stąd „op. cit.”. Gdy w pracy są dwie prace Zielińskiej, zamiast „op. cit.” dajesz skrócony tytuł: Czytanie ze zrozumieniem..., s. 52.

Zwróć uwagę na dwie różnice między źródłami. Prezentacja UWr pokazuje samo „Ibidem.”, a poradnik z Gdańska każe przy kolejnym przypisie do tego samego dzieła podać numer strony („Ibidem, s. 34”) i pomijać go dopiero wtedy, gdy cytat leży na tej samej stronie. Drugie: polskie „tamże, dz. cyt.” albo łacińskie „ibidem, op. cit.”: wybierasz jedną wersję i trzymasz ją w całej pracy. Co obowiązuje u Ciebie, rozstrzygają wytyczne wydziału12.

Tamże, ibidem, op. cit.: pytania i odpowiedzi

Kiedy stosujemy ibidem, a kiedy op. cit.?

„Ibidem” stosujesz tylko wtedy, gdy odsyłasz do tego samego dzieła co w przypisie bezpośrednio poprzednim. „Op. cit.” stosujesz, gdy wracasz do dzieła przywołanego wcześniej, a pomiędzy stoi przypis do innej pozycji; przed skrótem podajesz autora, a gdy ten autor ma w pracy kilka pozycji, zamiast „op. cit.” dajesz skrócony tytuł12. W łańcuchu wyżej przypis 2 to „tamże”, a przypis 4 to „op. cit.”. Żaden z tych skrótów nie znaczy, że cytujesz za kimś; cytowanie z drugiej ręki zapisuje się inaczej, co opisuje tekst o cytowaniu przez źródło wtórne.

Tamże czy ibidem?

Znaczą to samo: „tamże” to polska wersja, „ibidem” łacińska, tak jak „dz. cyt.” i „op. cit.”12. Wybierasz jedną parę i trzymasz się jej w całej pracy. Jeśli wytyczne wydziału wskazują jedną wersję, obowiązuje ona.

Czy po ibidem podaje się stronę?

Podajesz, gdy strona jest inna niż w poprzednim przypisie: „Ibidem, s. 34”. Poradnik Biblioteki UG pozwala pominąć numer tylko wtedy, gdy cytat leży na tej samej stronie; prezentacja UWr pokazuje samo „Ibidem.”12. Przy różnicy rozstrzyga promotor albo wzór wydziału.

Jak uniknąć najczęstszych błędów w przypisach?

  • Pierwsze przywołanie zawsze pełne. Skrót bez wcześniejszego pełnego opisu nic nie znaczy dla czytelnika.
  • Jeden styl w całej pracy: jeden sposób zapisu autora, jeden sposób zapisu czasopism, jedna wersja skrótów.
  • Po każdym przestawieniu akapitów sprawdzasz, czy „tamże” nadal stoi tuż po przypisie, do którego odsyła.
  • Strona w przypisie to strona publikacji, nie numer strony w PDF-ie.
  • Przypis jest po to, żeby czytelnik mógł znaleźć źródło. Jeśli po Twoim opisie nie da się go odszukać w katalogu, opis jest za krótki.
  • Każdy przypis do konkretnej tezy musi mieć pokrycie w tekście źródła; sam opis bibliograficzny to za mało, co szerzej opisuje tekst o kontroli przypisów.

Jak wstawić przypis dolny w Wordzie?

Według instrukcji Microsoftu w Wordzie na komputerze4:

  1. Kliknij miejsce w tekście, gdzie ma stanąć numer przypisu.
  2. Wejdź na kartę Odwołania i wybierz Wstaw przypis dolny (Insert Footnote)5.
  3. Word postawi znak odwołania i przeniesie kursor na dół strony5. Wpisz tekst przypisu.
  4. Aby wrócić do tekstu, kliknij dwukrotnie znak odwołania na początku przypisu.

W Wordzie w przeglądarce kroki są podobne: karta z odwołaniami, polecenie wstawienia przypisu dolnego i wpisanie tekstu6. Treść przypisu, w tym skrót „tamże”, zostaje taka, jak ją wpisałeś, więc po każdym przestawieniu fragmentów przejdź przypisy od początku.

Układ przypisu (wielka litera na początku, kropka na końcu, kilka pozycji w jednym przypisie rozdzielone średnikiem, ciągła numeracja w całej pracy) opisuje prezentacja UWr1.

Jak AI myli przypisy i jak to sprawdzić?

Model pisze przypis, który wygląda poprawnie, a bywa błędny na trzy sposoby.

  • Wymyślony opis. Autor istnieje, czasopismo istnieje, artykułu nie ma albo strona się nie zgadza. Poradnik opisuje to jako skutek cytowania z pamięci; badanie zmyślonych cytowań ChatGPT potwierdza, że takie pozycje się zdarzają7.
  • Strona pliku zamiast strony czasopisma. Model podaje numer strony z PDF-a, a nie z numeracji czasopisma.
  • Skróty po przestawieniu tekstu. „Tamże” i „op. cit.” zależą od kolejności przypisów. Podrozdziały powstają zwykle w osobnych czatach, więc model nie widzi, co stoi w przypisie obok, i łatwo wstawia skrót w złym miejscu.

Sprawdzasz to tak jak wszystko inne: otwierasz plik, zestawiasz zdanie z przypisem z fragmentem na stronie czasopisma i dopiero wtedy uznajesz przypis. Pełna procedura z tabelą kontrolną jest w tekście jak sprawdzić przypisy z AI. Opisy do przypisów bierz z plików, które masz w projekcie, nie z pamięci modelu.

Cała metoda z poleceniami do wklejenia jest w poradniku. Jeśli masz gotowe przypisy i chcesz, żeby ktoś obcy sprawdził je po kolei, konsultacja jest od tego.

Przypisy

  1. Aleksandra Lassota, Przypisy, prezentacja, Biblioteka Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, 2024, biblioteka.prawo.uwr.edu.pl, https://biblioteka.prawo.uwr.edu.pl/wp-content/uploads/sites/99/2024/10/4_Przypisy.pdf (dostęp: 24 października 2026). ↑ ↑2 ↑3 ↑4 ↑5 ↑6 ↑7 ↑8 ↑9 ↑10 ↑11 ↑12 ↑13 ↑14 ↑15

  2. Biblioteka Uniwersytetu Gdańskiego, Oddział Informacji i Promocji, Przypisy bibliograficzne: podział i zasady ich sporządzania, dat.bg.ug.edu.pl, https://dat.bg.ug.edu.pl/bugnew/images/stories/pdf/przyp.bibliogr_2012.pdf (dostęp: 24 października 2026). ↑ ↑2 ↑3 ↑4 ↑5 ↑6 ↑7

  3. Ewa Skimina, Justyna Harasimczuk, Jan Cieciuch, Podstawowe standardy edytorskie naukowych tekstów psychologicznych w języku polskim na podstawie reguł APA 7, Wydawnictwo Liberi Libri 2022, cz. 2.1.1, s. 20, i cz. 2.2, s. 28 (numeracja części i stron według wersji PDF; w serwisie apa7.liberilibri.pl dział „Cytowania”, „Odsyłacze” i „Cytaty”), https://doi.org/10.47943/lib.9788363487560 (dostęp: 27 października 2026). ↑

  4. Microsoft, Insert footnotes and endnotes in Word, support.microsoft.com, https://support.microsoft.com/en-us/word/training/insert-footnotes-and-endnotes-in-word (dostęp: 24 października 2026). ↑

  5. Microsoft, Use a screen reader to read and edit footnotes and endnotes in Word (polska wersja strony pomocy), support.microsoft.com, https://support.microsoft.com/pl-pl/Accessibility/word/use-a-screen-reader-to-read-and-edit-footnotes-and-endnotes-in-word (dostęp: 24 października 2026). ↑ ↑2

  6. Microsoft, Add footnotes and endnotes, support.microsoft.com, https://support.microsoft.com/en-us/word/add-footnotes-and-endnotes (dostęp: 24 października 2026). ↑

  7. William H. Walters, Esther Isabelle Wilder, Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT, „Scientific Reports” 2023, t. 13, nr art. 14045, https://doi.org/10.1038/s41598-023-41032-5 (dostęp: 24 października 2026). ↑

Dalej w dziale źródła i cytowanie